Marrëveshja e Gjelbër Evropiane: Komisioni propozon rregulla për ajër dhe ujë më të pastër

Sot Komisioni po propozon rregulla më të forta për ajrin e ambientit, ndotësit e ujërave sipërfaqësore dhe nëntokësore dhe trajtimin e ujërave të ndotura urbane. Në të gjithë ajrin dhe ujin, rregullat e reja sigurojnë kthim të qartë të investimit falë përfitimeve në shëndet, kursime të energjisë, prodhimin e ushqimit, industrinë dhe biodiversitetin. Duke nxjerrë mësimet nga ligjet aktuale, Komisioni propozon të shtrëngohen nivelet e lejuara të ndotësve dhe të përmirësohet zbatimi për të siguruar që qëllimet e reduktimit të ndotjes të arrihen më shpesh në praktikë.

Komisioneri për Mjedisin, Oqeanet dhe Peshkimin, Virginijus Sinkevičius, tha: “Cilësia e ajrit që thithim dhe e ujit që përdorim është thelbësore për jetën tonë dhe të ardhmen e shoqërive tona. Ajri dhe uji i ndotur dëmtojnë shëndetin tonë, ekonominë tonë dhe mjedisin, duke prekur më së shumti grupet e cenueshme. Prandaj është detyra jonë të pastrojmë ajrin dhe ujin për brezat tanë dhe për brezat e ardhshëm. Kostoja e mosveprimit është shumë më e madhe se kostoja e parandalimit. Kjo është arsyeja pse Komisioni po vepron tani për të siguruar veprime të koordinuara në të gjithë Bashkimin për të trajtuar më mirë ndotjen në burim – në nivel lokal dhe ndërkufitar.

Trajtim më i mirë dhe me kosto më efektive të ujërave të zeza urbane

Direktiva e rishikuar për trajtimin e ujërave të ndotura urbane do të ndihmojë evropianët të përfitojnë nga lumenjtë, liqenet, ujërat nëntokësore dhe detet më të pastër, duke e bërë trajtimin e ujërave të ndotura më kosto efektive. Për të shfrytëzuar sa më mirë ujërat e ndotura si burim, propozohet që të synohet neutraliteti energjetik i sektorit deri në vitin 2040 dhe të përmirësohet cilësia e llumit për të lejuar më shumë ripërdorim duke kontribuar kështu në një ekonomi më qarkulluese.

Disa përmirësime do të mbështesin mbrojtjen e shëndetit dhe mjedisit. Këto përfshijnë detyrimet për të rikuperuar lëndët ushqyese nga ujërat e ndotura, standardet e reja për mikrondotësit dhe kërkesat e reja të monitorimit për mikroplastikën. Detyrimet për trajtimin e ujit do të shtrihen edhe në komunat më të vogla me 1000 banorë (nga 2000 banorë që janë aktualisht). Për të ndihmuar në menaxhimin e shirave të dendur, të bërë më të shpeshta nga ndryshimet klimatike, ekziston një kërkesë për të krijuar plane të integruara të menaxhimit të ujit në qytetet më të mëdha. Së fundi, duke u mbështetur në përvojën e Covid-19, Komisioni propozon të monitorojë sistematikisht ujërat e ndotura për disa viruse, mes të cilëve CoV-SARS-19 dhe rezistencën anti-mikrobike.

Vendeve të BE-së do t’u kërkohet të sigurojnë akses në kanalizime për të gjithë, veçanërisht grupet e cenueshme dhe të margjinalizuara.

Meqenëse 92% e mikro-ndotësve toksikë që gjenden në ujërat e ndotura të BE-së vijnë nga farmaceutikë dhe kozmetikë, një skemë e re e Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit do t’u kërkojë prodhuesve të paguajnë për koston e heqjes së tyre. Kjo është në përputhje me parimin “ndotësi paguan” dhe gjithashtu do të stimulojë kërkimin dhe inovacionin në produkte jo toksike, si dhe do ta bëjë financimin e trajtimit të ujërave të ndotura më të drejtë.

Sektori i ujërave të ndotura ka potencial të konsiderueshëm të pashfrytëzuar të prodhimit të energjisë së rinovueshme, për shembull nga biogazi. Vendeve të BE-së do t’u kërkohet të gjurmojnë ndotjen industriale në burim për të rritur mundësitë e ripërdorimit të llumit dhe ujërave të ndotura të trajtuara, duke shmangur humbjen e resurseve. Rregullat për rikuperimin e fosforit nga llumi do të mbështesin përdorimin e tyre për të bërë plehra, duke përfituar nga prodhimi i ushqimit.

Ndryshimet vlerësohet të rrisin kostot me 3.8% (në 3.8 miliardë euro në vit në 2040) për një përfitim prej mbi 6.6 miliardë euro në vit, me një raport pozitiv kosto-përfitim në çdo Shtet Anëtar.

Mbrojtja e ujërave sipërfaqësore dhe nëntokësore nga ndotësit e rinj

Bazuar në provat shkencore të përditësuara, Komisioni propozon përditësimin e listave të ndotësve të ujit për të kontrolluar më rreptësisht në ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore.

Në listë do të shtohen edhe 25 substanca me efekte problematike të dokumentuara mirë në natyrë dhe në shëndetin e njeriut. Kjo përfshin:

• PFAS, një grup i madh i “kimikateve përgjithmonë” të përdorura ndër të tjera në enë gatimi, veshje dhe mobilje, shkumë kundër zjarrit dhe produkte të kujdesit personal;
• një sërë pesticidesh dhe produktesh për degradimin e pesticideve, si glyphosate;
• Bisphenol A, një plastifikues dhe një përbërës i ambalazheve plastike;
• disa farmaceutikë që përdoren si qetësues kundër dhimbjeve dhe anti-inflamatore, si dhe antibiotikë.

Substancat dhe standardet e tyre janë përzgjedhur në një proces transparent dhe të drejtuar nga shkenca.

Përveç kësaj, duke nxjerrë mësime nga incidente të tilla si vdekja masive e peshqve në lumin Oder, Komisioni propozon paralajmërime të detyrueshme në rrjedhën e poshtme të pellgut të lumit pas incidenteve. Ka gjithashtu përmirësime në monitorimin, raportimin dhe përditësimet më të lehta të listës në të ardhmen për të vazhduar me shkencën.

Rregullat e reja njohin efektet kumulative ose të kombinuara të përzierjeve, duke zgjeruar fokusin aktual i cili është vetëm tek substancat individuale.

Përveç kësaj, standardet për 16 ndotës të mbuluar tashmë nga rregullat, duke përfshirë metalet e rënda dhe kimikatet industriale, do të përditësohen (kryesisht të shtrënguara) dhe katër ndotës që nuk janë më një kërcënim në mbarë BE-në do të hiqen.

Përse janë të rëndësishme rregullat e përditësuara të ndotjes së ujit?

Pothuajse 100,000 trupat ujorë sipërfaqësorë të Evropës (përrenjtë, lumenjtë, liqenet, ligatinat dhe rezervuarët) dhe 12,000 trupat ujorë nëntokësorë janë jetik si burim uji i pijshëm, për ekosistemet e shëndetshme dhe natyrën e biodiversitetit, për fermerët dhe industrinë, si një mjet transporti dhe janë të domosdoshëm për prodhimin e energjisë elektrike dhe ngrohjes. Që nga fillimi dhe mesi i viteve 2000, Direktiva Kuadër e Ujit, së bashku me Direktivën e Standardeve të Cilësisë së Mjedisit për ujërat sipërfaqësore dhe Direktivën për ujërat nëntokësore, kanë ofruar kuadrin për menaxhimin e qëndrueshëm të tyre.

Uji mund të bëhet i pasigurt dhe i papërshtatshëm për përdorim njerëzor ose ujitje kur ndotës të caktuar (të quajtur edhe ‘substanca shqetësuese’), të tilla si pesticidet, plehrat, kimikatet dhe kripërat hyjnë në ujërat nëntokësore, si dhe trupat ujorë sipërfaqësorë në nivele mbi kufijtë e caktuar. Vdekja masive e peshqve në lumin Oder këtë verë nënvizoi rëndësinë e mbrojtjes së lumenjve tanë dhe bërjes së tyre më elastike, pasi kombinimi i rrethanave ekstreme klimatike dhe ndotja mund të krijojë shpejt pika kthese të biodiversitetit.

Rregullat duhet të përshtaten rregullisht për t’i lejuar autoritetet të përgjigjen ndaj kërcënimeve aktuale dhe të ardhshme të ndotjes, si në nivel kombëtar ashtu edhe përtej kufijve. Provat e reja shkencore po na ndihmojnë të kuptojmë më mirë ndikimet shëndetësore dhe mjedisore të substancave kimike ose përzierjeve të tyre.

Legjislacioni aktual liston disa substanca ndotëse dhe grupe substancash, si dhe standardet e cilësisë, ose vlerat kufitare për secilën, që vendet e BE-së duhet të respektojnë. Deri më tani janë përfshirë 53 substanca në nivel BE, kryesisht pesticide, kimikate industriale dhe metale për ujërat sipërfaqësore, krahas nitrateve dhe substancave aktive në pesticidet për ujërat nëntokësore. Megjithatë, kjo listë e ndotësve është e paplotë, pasi nuk ka disa substanca të reja me efekte të rëndësishme negative në mjedis dhe shëndetin e njeriut. Në të njëjtën kohë, disa nga substancat ende të listuara nuk janë më të pranishme në sasi të konsiderueshme në mjedis dhe për të tjerat, standardet nuk korrespondojnë me provat e fundit.

Së fundi, kontrolli i përshtatshmërisë i legjislacionit për ujërat i kryer në vitin 2019 theksoi disa mangësi të tjera në mënyrën se si monitorohet dhe raportohet ndotja e ujit dhe propozimi aktual për rishikim adreson disa nga këto mangësi.

Çfarë dëshiron të arrijë Komisioni me këtë propozim?

Komisioni synon të mbrojë qytetarët evropianë dhe ekosistemet natyrore nga rreziqet që vijnë nga ndotësit dhe përzierjet e tyre duke vendosur standarde të reja për një sërë substancash të tilla në ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore. Ekzistojnë gjithashtu rregulla për t’u siguruar që standardet të arrihen më shpesh në praktikë.

Më konkretisht, propozimi do të:

• zvogëlojnë përqendrimet e kimikateve akute toksike dhe/ose të qëndrueshme në ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore. Përfitimet do të përfshijnë ndikime të reduktuara në mjedis, shëndetin e njerëzve, pjalmuesit dhe bujqësinë. Propozimi plotëson masat e tjera si Rregullorja e propozuar së fundmi për përdorimin e qëndrueshëm të pesticideve dhe propozimi për një legjislacion të rishikuar për ujërat e ndotura që Komisioni po miraton gjithashtu sot.
• të përmirësojë cilësinë e oqeaneve, liqeneve, lumenjve, përrenjve, grykëderdhjeve dhe ligatinave dhe të shërbimeve që ato ofrojnë si uji i pastër, toka të pasura dhe një biodiversitet i lartë;
• të kufizojë ose shmangë kostot e ardhshme të trajtimit të ujit duke reduktuar ndotjen në burim;
• t’i bëjë të dhënat e monitorimit kimik më lehtësisht të disponueshme, të aksesueshme dhe të ripërdorshme, të cilat do të jenë të dobishme për një vlerësim më të mirë të sigurisë së kimikateve në tërësi;
• kërkojnë që autoritetet e shteteve anëtare të paralajmërojnë menjëherë shtetet anëtare në rrjedhën e poshtme në të njëjtin pellg lumi, si dhe Komisionin, në rast të rrethanave të jashtëzakonshme me origjinë natyrore ose forcës madhore, veçanërisht përmbytjeve ekstreme, thatësirave të zgjatura ose incidenteve të rëndësishme të ndotjes. Kjo do të sigurojë përgjigje më të shpejtë dhe më të mirë ndaj ngjarjeve të tilla si ndotja e lumit Oder nga vera 2022;
• të punojnë në mjete për monitorimin dhe zhvillimin e një përgjigjeje politike ndaj substancave problematike, të tilla si mikroplastika dhe gjenet antimikrobiale;
• mbështesin ‘një substancë, një qasje vlerësimi’ ku i njëjti kimikat vlerësohet në të njëjtën mënyrë në lidhje me rrezikun që paraqet nga ligjet dhe politikat e ndryshme të BE-së për të kufizuar barrën rregullatore;

Sigurimi i informacionit më dinamik dhe të përditësuar mbi statusin e ujit të lehtësuar nga Agjencia Evropiane e Mjedisit.

Rregullat e reja njohin efektet kumulative ose të kombinuara të përzierjeve duke u larguar nga fokusi aktual vetëm tek substancat individuale. Për më tepër, propozimi për rregullat e reja merr parasysh ndryshimet sezonale në sasinë e ndotjes, si në rastin e pesticideve të përdorura nga fermerët gjatë sezonit të mbjelljes.

Shtetet anëtare do t’u kërkohet të marrin masa për të reduktuar praninë e këtyre ndotësve. Kjo do të thotë se ata duhet të zgjerojnë programet e tyre të monitorimit dhe të marrin masa të tilla si ndryshimi i lejeve për industrinë, organizimi i grumbullimit të veçantë të farmaceutikëve, vendosja e rregullave për aplikimin e pesticideve nga fermerët dhe familjet, ose pastrimi i sedimenteve dhe tokës për të shmangur ndotjen e ujit.

Cilat janë përfitimet kryesore të rregullave të propozuara?

Për qytetarët, rregullat e propozuara do të mbrojnë më mirë shëndetin e njeriut kundër efekteve të një sërë ndotësish, për shembull duke reduktuar rezistencën antimikrobike. Masat e reja do ta bëjnë gjithashtu më të drejtë financimin e trajtimit të ujit në përputhje me parimin “ndotësi paguan”. Masat parandaluese nga industria (duke përdorur kimikate të ndryshme ose më pak industriale) ose nga fermerët (për shembull duke përdorur pesticide të tjera ose më pak) do ta bëjnë më të lehtë për impiantet e trajtimit të ujërave të ndotura ose prodhuesit e ujit të pijshëm pastrimin e ujit sipas standardeve ligjore.

Për sektorin e ujit, rishikimi do të sigurojë që uji “i papërpunuar” që ata duhet të pastrojnë, ose të përdorin si burim, do të kërkojnë gjithnjë e më shumë më pak trajtim, duke mbajtur kështu nën kontroll kostot përkatëse.

Në përgjithësi, përfitimet e zbatimit të këtyre rregullave të reja do të jenë shumë më të mëdha se kostoja: kostot e kujdesit shëndetësor dhe kostoja e trajtimit të ujit dhe llumit do të jenë më të ulëta dhe ekosistemet do të jenë më të shëndetshme. Për shembull, ekspozimi ndaj PFAS është vlerësuar të kushtojë midis 52-84 miliardë euro në kosto vjetore shëndetësore në Evropë (për shembull në lidhje me sëmundje të tilla si kolesteroli i lartë, efektet e sistemit imunitar dhe kanceri), ndërsa diklofenaku mund të ndikojë në zhvillimin, rritjen dhe sistemin imunitetar të kafshëve ujore dhe gjitarëve.

Krahas legjislacionit tjetër të BE-së, tashmë të vendosur ose të planifikuar sipas Marrëveshjes së Gjelbër Evropiane, kjo nismë do të gjenerojë përfitime të rëndësishme për shoqërinë evropiane dhe mjedisin.

Si lidhen këto rregulla të rishikuara me Direktivën e rishikuar të Trajtimit të Ujërave të Zeza Urbane dhe Direktivën e Ujit të Pijshëm?

Propozimi është plotësisht në përputhje me legjislacionin tjetër në fushën e ujit, si dhe me politikat e tjera të Marrëveshjes së Gjelbër Evropiane që synojnë reduktimin e ndotjes neto në zero deri në vitin 2050. Për sa i përket Direktivës për Trajtimin e Ujërave të Ndotura Urbane (UWWTD), për të cilën është një propozim për rishikim i paraqitur në të njëjtën kohë me këtë propozim, mikrondotësit janë një sfidë kryesore. Nevoja për t’i hequr ato në objektet e trajtimit të ujërave të ndotura rrit koston e trajtimit dhe heqja nuk është gjithmonë e mundur. Prandaj, ky propozim synon të reduktojë emetimet në burim, për shembull kur autoritetet kombëtare vendosin kushte që industritë të operojnë nëpërmjet lejeve.

Propozimi aktual është gjithashtu në përputhje me Direktivën e Ujit të Pijshëm të rishikuar së fundmi, e cila hyn në fuqi në vitin 2023. Duke synuar reduktimin e ndotjes së ujërave sipërfaqësore dhe nëntokësore, ai do të mbrojë burimet vitale të ujit të pijshëm dhe do të ulë koston e trajtimit. Direktiva e ujit të pijshëm dhe ky propozim trajtojnë një gamë të gjerë ndotësish, në veçanti pesticidet, farmaceutikët dhe grupin e substancave per- dhe polifluoroalkil (PFAS).

Hapat e ardhshëm

Propozimet tani do të shqyrtohen nga Parlamenti Evropian dhe Këshilli në procedurën e zakonshme legjislative. Pasi të miratohen, ato do të hyjnë në fuqi në mënyrë progresive, me objektiva të ndryshëm për 2030, 2040 dhe 2050 – duke i dhënë industrisë dhe autoriteteve kohë për t’u përshtatur dhe investuar aty ku është e nevojshme.

Shënim: Ky artikull është përshtatur dhe përkthyer nga publikimi i Komisionit Evropian:

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_6278

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_22_6281