Ballkani Perëndimor: Një rajon i gatshëm për të rimenduar Ujin

8 qershor 2026

Kala Vairavamoorthy shqyrton perspektivat e Ballkanit Perëndimor si një rajon në një moment përcaktues dhe rolin që IWA mund të luajë në mbështetjen e ripërcaktimit të rolit të ujit në rajon.

Kur udhëtova drejt Durrësit, Shqipëri, në nëntorin e kaluar për të marrë pjesë në Konferencën dhe Ekspozitën e 13-të të Përbashkët Ballkanike, prisja diskutime serioze mbi harmonizimin rregullator, boshllëqet në investime dhe implikimet e procesit të anëtarësimit në BE. Ajo që nuk prisja ishte ndikimi i thellë dhe frymëzimi me të cilin do të largohesha.

Gjatë gjithë javës, në sesionet zyrtare, bisedat në korridore dhe takimet e vona të mbrëmjes me drejtues të sektorit, hasa diçka që shkonte përtej kornizave të pajtueshmërisë rregullatore apo planifikimit të infrastrukturës: një rajon plot ambicie, një komunitet i ujit të etur jo vetëm për të përmbushur standardet evropiane, por për t’u transformuar. Një brez profesionistësh të vendosur për të ndërtuar diçka më të mirë se ajo që kanë trashëguar.

Konferenca mblodhi profesionistë të sektorit të ujit nga e gjithë Evropa Lindore dhe veçanërisht nga Ballkani Perëndimor – një rajon që përfshin Shqipërinë, Bosnjën dhe Hercegovinën, Kosovën, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë, i cili ndodhet në kryqëzimin e transformimit të infrastrukturës dhe integrimit evropian. Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, perspektiva e anëtarësimit në BE po riformëson prioritetet e politikave, strategjitë e investimeve dhe reformat institucionale. Por ajo që më bëri më shumë përshtypje nuk ishte vetëm madhësia e sfidës që e pret rajonin, por edhe fryma me të cilën ai po i qaset kësaj sfide.

Duke pasur privilegjin të vizitoj sektorë të ujit në shumë pjesë të botës, Ballkani Perëndimor u dallua për një arsye tjetër. Ky nuk është një sektor që po përshtatet me ngurrim ndaj presioneve të jashtme. Është një sektor që po zgjedh me vetëdije të ardhmen e tij.

Presionet që nxisin ndryshimin

Kjo ndjenjë ambicieje ka rëndësi, sepse presionet mbi shërbimet e furnizimit me ujë dhe trajtimit të ujërave të ndotura në të gjithë rajonin janë reale, në rritje dhe po bëhen gjithnjë e më të ndërlikuara. Ndërsa gjashtë vendet ndryshojnë për sa i përket strukturave qeverisëse dhe kushteve ekonomike, shumë nga sfidat operacionale janë të përbashkëta.

Një nga më të dukshmet është uji pa të ardhura. Humbjet në rrjetet e furnizimit me ujë mbeten të larta, duke tejkaluar 60 për qind në vende si Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi.

Besueshmëria e furnizimit me ujë i shton një dimension tjetër kësaj sfide. Në Shqipëri, për shembull, furnizimi mesatar kombëtar me ujë të pijshëm është rreth 17 orë në ditë, ndërsa në disa qytete kjo kohë është ndjeshëm më e ulët. Ndërprerje të ngjashme vazhdojnë të ekzistojnë edhe në vende të tjera, veçanërisht gjatë periudhave të kërkesës së lartë.

Megjithatë, një rrugë e re është e mundur. Kur ndërmarrjet e ujësjellës-kanalizimeve reduktojnë humbjet, forcojnë menaxhimin e aseteve dhe përmirësojnë efikasitetin operacional, mund të krijohet një cikël pozitiv: kosto më të ulëta, shërbime më të mira dhe qëndrueshmëri më e madhe financiare.

Sfida e ujërave të ndotura është po aq e rëndësishme. Në të gjithë rajonin, aktualisht trajtohet vetëm rreth 16–20 për qind e ujërave të ndotura, krahasuar me mbi 90 për qind në shumicën e vendeve anëtare të BE-së. Zgjerimi i kapaciteteve të trajtimit mbetet një nga prioritetet më të mëdha infrastrukturore të rajonit.

Një dritare e rrallë për transformim

Kjo njohje e sfidave me të cilat përballet sektori i ujit në Ballkanin Perëndimor përkon me ambicien strategjike më përcaktuese të rajonit: anëtarësimin në Bashkimin Evropian.

Anëtarësimi në BE kërkon harmonizimin me një sërë legjislacionesh mjedisore që mbulojnë cilësinë e ujit të pijshëm, trajtimin e ujërave të ndotura, menaxhimin e pellgjeve ujore dhe mbrojtjen e mjedisit. Për sektorin e ujit, kjo përfaqëson një transformim në një shkallë që rrallë është ndërmarrë brenda një afati kohor kaq të ngjeshur. Vendet e Ballkanit Perëndimor po përparojnë në këtë proces në faza të ndryshme.

Pavarësisht këtyre dallimeve, drejtimi i përgjithshëm është i qartë. Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, qeveritë përballen me një realitet të përbashkët strategjik: infrastruktura dhe institucionet duhet të zhvillohen me shpejtësi për të përmbushur standardet evropiane. Programi i Bashkimit Evropian për Reforma dhe Rritje po e mbështet këtë tranzicion duke lidhur mbështetjen financiare me progresin në reformat sektoriale dhe forcimin institucional, duke ndihmuar në përshpejtimin e ritmit të ndryshimit.

Shkalla e transformimit të kërkuar është e konsiderueshme. Mbulimi me shërbime të trajtimit të ujërave të ndotura duhet të zgjerohet ndjeshëm. Rrjetet duhet të modernizohen për të reduktuar humbjet. Ndërmarrjet e shërbimeve të ujit duhet të forcojnë qeverisjen dhe qëndrueshmërinë financiare, në mënyrë që të mund të menaxhojnë dhe mirëmbajnë sistemet që po ndërtohen.

Megjithatë, procesi i anëtarësimit në BE krijon gjithashtu diçka të rrallë: mundësinë për të ndaluar, reflektuar dhe rimenduar sistemet e ujit për një perspektivë afatgjatë.

Në pjesën më të madhe të botës, ndërmarrjet e ujit operojnë nën presion të vazhdueshëm operacional, duke lënë pak hapësirë për të rishikuar mënyrën se si duhet të evoluojnë sistemet. Procesi i integrimit evropian krijon një dinamikë tjetër, duke ofruar si shtysën ashtu edhe horizontin e nevojshëm kohor për të riimagjinuar sektorin.

Kjo ka rëndësi sepse sistemet që po projektohen sot do të përcaktojnë sektorin për dekadat e ardhshme. Nëse ujërat e ndotura trajtohen vetëm si një detyrim që duhet menaxhuar dhe eliminuar, infrastruktura do të ndjekë një rrugë të caktuar. Por nëse ato trajtohen si një burim që duhet rikuperuar – një burim uji, energjie, lëndësh ushqyese dhe materialesh – atëherë fillojnë të shfaqen sisteme krejtësisht të ndryshme.

Shfrytëzimi i avantazhit të vendeve që zhvillohen më vonë

Ndërsa Ballkani Perëndimor nis një valë të re investimesh në sektorin e ujit, ai e bën këtë në një moment kur sektori global i ujit ka grumbulluar më shumë se një shekull përvojë në projektimin dhe operimin e infrastrukturës në shkallë të gjerë. Kjo përvojë ofron mësime të vlefshme jo vetëm për atë që ka funksionuar, por edhe për atë që mund të bëhet ndryshe.

Pjesa më e madhe e infrastrukturës ujore në Evropë dhe Amerikën e Veriut është zhvilluar gradualisht, ndërsa qytetet janë zgjeruar dhe standardet rregullatore janë bërë më të rrepta. Në shumë aspekte, zhvillimi i sistemeve moderne të ujit në ekonomitë e industrializuara ishte një proces i gjatë eksperimentimi dhe përmirësimi. Sistemet u ndërtuan në shkallë të gjerë dhe të centralizuara, duke i dhënë përparësi besueshmërisë dhe kapacitetit. Me kalimin e kohës, përvoja operacionale, kërkimi shkencor dhe inovacioni teknologjik ndihmuan në përmirësimin dhe optimizimin e tyre.

Këto investime sollën përfitime të jashtëzakonshme për shëndetin publik dhe mjedisin. Megjithatë, ato lanë gjithashtu shumë vende me sisteme ujore që, në një kuptim të rëndësishëm, funksionojnë mirë, por nuk janë plotësisht të qëndrueshme. Shumë prej tyre mbështeten ende në infrastrukturë me konsum të lartë energjie, procese të centralizuara trajtimi dhe rrjete të vjetruara që nuk janë projektuar për rikuperimin e burimeve, optimizimin dixhital apo përballimin e pasigurive që sjell ndryshimi klimatik.

Prandaj, Ballkani Perëndimor ndodhet në një pozicion njëkohësisht sfidues dhe të favorshëm. Në shumë qytete, impiantet e trajtimit të ujërave të ndotura po ndërtohen për herë të parë, rrjetet po ridizenjohen dhe kornizat institucionale janë ende në zhvillim.

Kjo krijon një mundësi të rrallë: mundësinë për të projektuar sisteme ujore duke përdorur njohuritë dhe teknologjitë e sotme, në vend që të përsëriten supozimet e së kaluarës – një avantazh që mund ta shfrytëzojnë vendet që zhvillohen më vonë.

Gjatë dy dekadave të fundit, inovacioni në trajtimin e ujërave të ndotura ka filluar të ndryshojë në mënyrë themelore mënyrën se si kuptohen proceset fizike dhe biologjike të trajtimit.

Për më shumë se një shekull, objektivi kryesor i sektorit ka qenë trajtimi dhe shkarkimi i sigurt i ujërave të ndotura. Sot, gjithnjë e më shumë, ujërat e ndotura shihen si një burim me vlerë që mund të rikuperohet.

Kur shihen nga ky këndvështrim, trajtimi bëhet vetëm një pjesë e historisë. Infrastruktura e ujërave të ndotura fillon të ngjajë me një platformë prodhimi – një vend ku rikuperohen burime të vlefshme, ndërsa mbrojtja e mjedisit bëhet një përfitim i dyfishtë.

Nëse sistemet projektohen rreth eliminimit të mbetjeve, rikuperimi mbetet një element dytësor. Por nëse ato projektohen duke pasur në qendër rikuperimin që nga fillimi, atëherë i gjithë zinxhiri i trajtimit, teknologjitë, partneritetet dhe madje edhe modelet e financimit mund të zhvillohen ndryshe.

Prandaj, pyetja e vërtetë nuk është nëse rajoni do të ndërtojë infrastrukturë të re – sepse ky proces tashmë ka filluar – por nëse do të kopjojë sistemet e së kaluarës apo do të projektojë që nga fillimi gjeneratën e ardhshme të sistemeve ujore.

Kjo është mundësia dhe përgjegjësia që paraqet momenti aktual: jo thjesht të kapërcehet një hendek zhvillimi, por të hidhet një hap përpara dhe të projektohen sistemet ujore të së ardhmes.

Ndërtimi i sistemeve ujore të gjeneratës së ardhshme

Ky hap i madh tashmë ka filluar të marrë formë në të gjithë rajonin dhe ajo që u prezantua në Durrës ofroi një pamje konkrete të mënyrës se si mund të duket e ardhmja në praktikë.

Impianti i trajtimit të ujërave të ndotura në Durrës është aktualisht i vetmi objekt në Shqipëri i pajisur me teknologji për prodhimin e biogazit, duke ofruar një shembull të rëndësishëm për të ardhmen mbi mënyrën se si impiantet e trajtimit mund të prodhojnë energji elektrike dhe njëkohësisht të reduktojnë kostot operacionale.

Impianti i trajtimit të ujërave të ndotura në Shkup, i cili është aktualisht në ndërtim në Maqedoninë e Veriut dhe është projektuar për t’i shërbyer rreth 650,000 banorëve, shkon edhe më tej. Përmes kombinimit të shfrytëzimit të biogazit dhe burimeve të tjera të energjisë së rinovueshme, ky objekt pritet të prodhojë më shumë energji elektrike sesa konsumon.

Zgjidhjet e bazuara në natyrë ofrojnë një tjetër rrugë të rëndësishme. Ligatina e ndërtuar në fshatin Kramovik në Kosovë demonstron se si qasje të tilla mund të zgjerojnë mbulimin me shërbime të trajtimit të ujërave të ndotura në vendbanime më të vogla, duke i mbajtur sistemet të përballueshme dhe të menaxhueshme.

Teknologjitë dixhitale përfaqësojnë një tjetër mundësi të fuqishme, veçanërisht në një rajon ku niveli i ujit pa të ardhura mbetet i lartë. Në Prishtinë, një zonë pilot me matës të distriktit dhe regjistrues akustikë të zhurmave ka reduktuar ndjeshëm humbjet në një pjesë të rrjetit. Në Gjilan, ndërmarrja e ujësjellësit KRU Hidromorava ka zhvilluar sisteme të menaxhimit të aseteve të bazuara në GIS për të monitoruar performancën e rrjetit dhe për të prioritizuar rinovimin e infrastrukturës.

Në një këndvështrim më të gjerë, këto zhvillime pasqyrojnë një zhvendosje drejt menaxhimit të integruar të ujërave urbane, ku furnizimi me ujë, ujërat e ndotura, ujërat e shiut dhe ripërdorimi i ujit trajtohen si elementë të ndërlidhur të një cikli të vetëm urban të ujit.

Në një epokë të ndryshueshmërisë klimatike në rritje dhe financave publike të kufizuara, ky lloj mendimi sistemik nuk është më një zgjedhje – është një domosdoshmëri.

Pyetja tani është se si këto qasje në zhvillim mund të mbështeten dhe të zgjerohen në të gjithë rajonin.

Lidhja e ambicies rajonale me ekspertizën globale

Këto inovacione ngrenë një pyetje të rëndësishme: si mund të mbështetet më mirë ky tranzicion?

Rajoni po zgjeron infrastrukturën e tij ujore në një kohë kur vetë sektori global i ujit po përjeton ndryshime të shpejta teknologjike dhe institucionale. Ndërmarrjet e ujësjellës-kanalizimeve nuk duhet vetëm të adresojnë boshllëqet infrastrukturore të trashëguara ndër vite, por gjithashtu të përqafojnë qasje të reja dhe inovacione sistemike.

Për këtë arsye, menaxhimi i këtij tranzicioni kërkon më shumë sesa financim dhe kapacitet inxhinierik. Ai kërkon gjithashtu akses në njohuri, përvojë dhe rrjete profesionale globale.

Këtu organizata të tilla si Shoqata Ndërkombëtare e Ujit (IWA) mund të luajnë një rol të rëndësishëm.

Përmes komunitetit të saj global të studiuesve, profesionistëve, ndërmarrjeve të ujit dhe politikëbërësve, IWA lidh ekspertizën në shumë prej disiplinave kryesore që po formësojnë evolucionin e sektorit të ujit. Ajo gjithashtu numëron një numër në rritje të anëtarëve drejtues në të gjithë rajonin, së bashku me një bazë anëtarësie që vazhdon të zgjerohet.

Gjatë vizitës sime, diskutimet mbi mënyrën se si IWA mund të mbështesë rajonin çuan në idenë e një partneriteti trekëndësh që lidh IWA-n, Shoqatën Evropiane të Ujit (EWA) dhe Shoqatën Ndërkombëtare të Kompanive të Ujit në Zonën e Lumit Danub (IAWD).

Secila organizatë sjell avantazhe plotësuese: IAWD kontribuon me angazhimin e saj të thellë rajonal dhe përvojën në forcimin e kapaciteteve të ndërmarrjeve të ujit në të gjithë pellgun e Danubit; EWA kontribuon në përvojën dhe ndikimin e saj në politikat evropiane të ujit; ndërsa IWA ofron platformën teknike globale që lidh kërkimin, inovacionin dhe praktikën operacionale në të gjitha kontinentet.

Së bashku, këto organizata mund të harmonizojnë angazhimin rajonal, ndikimin në politika dhe ekspertizën globale për të mbështetur tranzicionin e rajonit.

Profesionistët që takova janë të etur të bashkëpunojnë me kolegë nga e gjithë bota. Nëse i afrohemi këtij bashkëpunimi me hapje dhe respekt të ndërsjellë, Ballkani Perëndimor jo vetëm që do të përfitojë nga komuniteti global i ujit, por gjithashtu do të kontribuojë në formësimin e tij.

Profesionistët e rinj që nxisin ndryshimin

Kur diskutojmë institucionet, rrjetet e dijes dhe kornizat e bashkëpunimit, është e lehtë të harrojmë një të vërtetë të thjeshtë: aseti më i rëndësishëm i çdo sektori janë njerëzit.

Një nga pjesët më të paharrueshme të vizitës sime në Konferencën e Përbashkët Ballkanike ishte koha që kalova me profesionistët e rinj të ujit në rajon. Isha ftuar t’u drejtohesha atyre duke pritur energji dhe entuziazëm. Ajo që gjeta ishte diçka edhe më inkurajuese: një qartësi të jashtëzakonshme vizioni.

Këta profesionistë të rinj janë teknikisht të përgatitur, të lidhur ndërkombëtarisht dhe thellësisht të përkushtuar për përmirësimin e shërbimeve të ujit në vendet e tyre. Ata flasin me siguri për menaxhimin dixhital të ujit, reduktimin e ujit pa të ardhura, ripërdorimin e ujit, efikasitetin energjetik dhe rezistencën ndaj ndryshimeve klimatike.

Shumë prej tyre tashmë punojnë drejtpërdrejt me ndërmarrjet e ujit, kompanitë konsulente dhe shoqatat profesionale, duke i kthyer këto ide në praktikë dhe jo duke i lënë vetëm në nivel diskutimi teorik.

Në të gjithë rajonin ekziston një ndjenjë e fortë iniciative midis profesionistëve të rinj. Veçanërisht në Kosovë, rrjeti i Profesionistëve të Rinj të Ujit ka demonstruar se si një komunitet i organizuar dhe proaktiv mund të angazhohet drejtpërdrejt me ndërmarrjet, shoqatat profesionale dhe institucionet e sektorit.

Duke organizuar aktivitete teknike, duke ndërtuar rrjete profesionale dhe duke marrë pjesë aktive në diskutimet sektoriale, ata tashmë po kontribuojnë në zhvillimin e sektorit të ujit, në vend që ta shohin atë vetëm nga jashtë.

Në shumë pjesë të botës, ndërmarrjet e ujit shqetësohen për planifikimin e brezave të ardhshëm të profesionistëve. Në Ballkanin Perëndimor pashë një brez që jo vetëm është i përgatitur, por edhe i motivuar.

Ata nuk po studiojnë thjesht sektorin. Ata tashmë po ndihmojnë në transformimin e tij.

Një thirrje për partneritet dhe veprim

Një nga aspektet më domethënëse të vizitës sime në konferencën në Durrës ishte respekti i treguar ndaj IWA-së. Në bisedë pas bisede, profesionistët e ujit folën për rëndësinë e një angazhimi më aktiv të shoqatës në mbështetjen e tranzicionit të rajonit.

Për shumë prej tyre, IWA përfaqëson shtëpinë globale të njohurive teknike dhe inovacionit në sektorin e ujit.

Për mua, kjo ishte njëkohësisht prekëse dhe ndriçuese. Profesionistët që takova kërkonin një partneritet të vërtetë – të bazuar në shkëmbimin profesional, respektin e ndërsjellë dhe të mësuarit së bashku.

Në IWA, ne synojmë t’i përgjigjemi kësaj thirrjeje.

Në muajt në vijim, Sekretariati i IWA-së do t’i kushtojë vëmendje të veçantë angazhimit me Ballkanin Perëndimor, duke punuar për të kthyer idetë e diskutuara gjatë vizitës sime në iniciativa konkrete që lidhin ambiciet e rajonit me ekspertizën e komunitetit tonë global.

Gjithashtu kemi nisur diskutime me partnerët tanë për mënyrën më të mirë të mbështetjes së këtij tranzicioni.

Në të gjithë rrjetin e IWA-së ekziston një ekspertizë e jashtëzakonshme. Ballkani Perëndimor është një rajon ku kjo njohuri mund të sjellë një ndryshim real.

Prandaj, i inkurajoj anëtarët e IWA-së të angazhohen në këtë iniciativë përmes shkëmbimit teknik, bashkëpunimit dhe partneriteteve ndërmjet profesionistëve dhe institucioneve homologe.

Duke u larguar nga Durrësi, ajo që më mbeti më shumë në mendje ishte një ndjenjë e fortë qëllimi. Ballkani Perëndimor nuk po përpiqet thjesht të arrijë standardet e të tjerëve. Ai po ndërton me vetëdije të ardhmen e tij.

Dritarja është e hapur. Tani është momenti që komuniteti ynë të bëjë një hap përpara dhe të ndihmojë në formësimin e asaj që do të vijë më pas.

Autori
Kala Vairavamoorthy është Drejtor Ekzekutiv i Shoqatës Ndërkombëtare të Ujit (IWA).