Nga llumi i ujërave të ndotura drejt një burimi të mundshëm për bujqësinë: Evidencë shkencore nga Impianti i Trajtimit të Ujërave të Ndotura Korçë

Një studim shkencor i botuar së fundmi në revistën Environment and Ecology Research, nga Horizon Research Publishing, SHBA, paraqet gjetje të rëndësishme mbi potencialin për ripërdorimin e kontrolluar të llumit të trajtimit të ujërave të ndotura në bujqësi në Shqipëri. Studimi, me titull “Sewage Sludge Reuse in Agriculture: Trace Metal Dynamics, Bioavailability, and Policy Implications in Albania” (Ripërdorimi i llumit të ujërave të ndotura në bujqësi: Dinamika e metaleve gjurmë, biodisponueshmëria dhe implikimet për politikat në Shqipëri), bashkon ekspertizën e Shoqërisë Rajonale Ujësjellës Kanalizime Korçë, nëpërmjet Impiantit të Trajtimit të Ujërave të Ndotura (ITUN) Korçë, dhe Departamentit të Inxhinierisë së Mjedisit në Universitetin Politeknik të Tiranës, së bashku me kërkues nga Universiteti i Tiranës dhe Universiteti i Teknologjisë dhe Ekonomisë së Budapestit.

Një kontribut veçanërisht i rëndësishëm është dhënë nga Ing. Aleks Andoni, i cili drejton prej vitesh Impiantin e Trajtimit të Ujërave të Ndotura (ITUN) Korçë pranë Shoqërisë Rajonale Ujësjellës Kanalizime Korçë. Kontributi i tij pasqyron rolin thelbësor të profesionistëve me përvojë në sektorin e shërbimeve ujësjellës kanalizime në krijimin, ruajtjen dhe shndërrimin e njohurive operative afatgjata për kërkime shkencore të aplikuara. Nëpërmjet angazhimit të tij teknik dhe sigurimit të përvojës së vlefshme operacionale, si dhe të të dhënave të monitorimit afatgjatë nga ITUN Korçë, Ing. Andoni ndihmoi në forcimin e rëndësisë praktike të studimit dhe të potencialit të tij për të kontribuar në përmirësimin e praktikave të menaxhimit të llumit dhe në zhvillimin e politikave të bazuara në evidenca në Shqipëri. Përfshirja e tij dëshmon gjithashtu se si bashkëpunimi i ngushtë ndërmjet shoqërive ujësjellës kanalizime dhe institucioneve akademike mund të shndërrojë vite të tëra përvoje operacionale dhe njohurish të bazuara në praktikën në terren në evidenca të mbështetura shkencërisht, me vlerë më të gjerë për sektorin e ujit dhe mjedisit.

Një perspektivë 14-vjeçare nga Korça

Studimi bazohet në një periudhë 14-vjeçare monitorimi, që mbulon vitet 2010–2024, në ITUN Korçë. Studiuesit analizuan cilësinë e llumit, duke i kushtuar vëmendje të veçantë metaleve të rënda, si zinku, bakri, nikeli, kadmiumi, merkuri dhe plumbi. Gjithashtu, ata analizuan tokat bujqësore ku do te mund te aplikohej llum i trajtuar, duke vlerësuar jo vetëm përqendrimet totale të metaleve, por edhe fraksionin e tyre të disponueshëm për përthithje nga bimët.

Rezultatet janë inkurajuese. Gjatë gjithë periudhës së monitorimit, përqendrimet e metaleve të rënda në llumin e ITUN Korçë mbetën brenda kufijve të zbatueshëm sipas legjislacionit shqiptar dhe standardeve evropiane rregullatore të marra në konsideratë në studim për përdorimin në bujqësi. Në të njëjtën kohë, studimi identifikoi disa tendenca që kërkojnë vëmendje të vazhdueshme, veçanërisht rritjen e zinkut pas vitit 2019 dhe rritjen e merkurit në vitin 2024, megjithëse të dyja këto mbetën dukshëm nën kufijtë rregullatorë të zbatueshëm.

E rëndësishme është të theksohet se përputhshmëria me kufijtë e përqendrimeve, në vetvete, nuk dëshmon se ripërdorimi në bujqësi është i sigurt nga pikëpamja mjedisore në të gjitha kushtet. Ripërdorimi i sigurt varet gjithashtu nga faktorë të tillë si karakteristikat e tokës, normat e aplikimit, ngarkesa kumulative, lëvizshmëria e metaleve, përthithja nga bimët dhe monitorimi afatgjatë.

Përtej përqendrimeve totale

Një nga gjetjet më të rëndësishme të studimit është se përqendrimet totale të metaleve të rënda, vetëm, nuk japin domosdoshmërisht një pasqyrë të plotë të rrezikut mjedisor. Studiuesit konstatuan një ndryshim të konsiderueshëm ndërmjet sasisë totale të metaleve të pranishme në tokë dhe fraksionit të disponueshëm për përthithje nga bimët. Për shembull, nikeli total në tokën e analizuar arriti në 810 mg/kg, ndërsa vetëm 5.7 mg/kg ishte lehtësisht i disponueshëm. Në mënyrë të ngjashme, vetëm një pjesë e vogël e sasisë totale të zinkut dhe bakrit ishte e disponueshme për bimët.

Kushtet alkaline të tokës, me një pH prej rreth 7.9, ndihmojnë në kufizimin e lëvizshmërisë së metaleve. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se metalet janë të imobilizuara në mënyrë të përhershme. Ndryshimet në kushtet e tokës, veçanërisht ulja e pH-së, mund të rrisin biodisponueshmërinë e tyre në të ardhmen. Kjo nënvizon rëndësinë e monitorimit afatgjatë të tokës, menaxhimit të përshtatshëm të aplikimit dhe vlerësimit të rrezikut specifik për çdo zonë.

Llumi i trajtuar i ITUN si burim

Kërkimi evidenton gjithashtu potencialin agronomik të llumit të trajtuar. Llumi i Korçës përmban sasi të konsiderueshme azoti, fosfori dhe lënde organike, me rreth 2.0–2.7% azot, 1.3–2.3% P₂O₅ dhe 20–36% lëndë organike. Këto karakteristika mund të kontribuojnë në pjellorinë e tokës, përmirësimin e strukturës së saj dhe sigurimin e lëndëve ushqyese për prodhimin bujqësor, në varësi të kushteve të përshtatshme të aplikimit dhe menaxhimit.

Prandaj, studimi mbështet konceptin e llumit të ujërave të ndotura si një burim potencial në kuadër të ekonomisë qarkulluese, dhe jo thjesht si një produkt mbetje. Megjithatë, ripërdorimi në bujqësi duhet të mbetet i kontrolluar, i bazuar në vlerësimin e rrezikut dhe i mbështetur nga monitorimi i përshtatshëm. Në veçanti, metalet si zinku dhe nikeli mund të akumulohen në tokë me kalimin e kohës, nëse normat e aplikimit, ngarkesa kumulative dhe kushtet specifike të zonës nuk menaxhohen siç duhet.

Sfida shkon përtej cilësisë së llumit

Një përfundim i rëndësishëm i studimit është se, në rastin e Korçës, sfida kryesore për një ripërdorim më të gjerë të llumit mund të lidhet më pak me përputhshmërinë aktuale me kufijtë për metalet e rënda dhe më shumë me kapacitetin institucional dhe teknik të Shqipërisë për të menaxhuar në mënyrë të sigurt llumin në periudhë afatgjatë.

Megjithëse Shqipëria ka një kuadër rregullator për përdorimin e llumit të ujërave të ndotura në bujqësi, studimi evidenton disa boshllëqe të rëndësishme, duke përfshirë disponueshmërinë e kufizuar të laboratorëve të akredituar, mungesën e një regjistri kombëtar për cilësinë e llumit dhe koordinimin e pamjaftueshëm ndërmjet institucioneve përkatëse.

Autorët rekomandojnë tri masa kryesore: integrimin e vlerësimit të bazuar në biodisponueshmëri në kuadrin rregullator; krijimin e një regjistri kombëtar për cilësinë e llumit; dhe zhvillimin e kapaciteteve laboratorike të akredituara në Shqipëri për analizën e mostrave të llumit, tokës dhe bimëve.

Një shembull i bashkëpunimit ndërmjet shoqërisë ujësjellës-kanalizime dhe akademisë

Përtej gjetjeve shkencore, studimi demonstron vlerën e bashkëpunimit ndërmjet shoqërive ujësjellës kanalizime dhe institucioneve akademike. Përvoja afatgjatë dhe të dhënat e monitorimit të ITUN Korçë, të kombinuara me ekspertizën akademike dhe laboratorike, kanë gjeneruar evidenca që mund të kontribuojnë në një kuptim më të mirë të menaxhimit të llumit, jo vetëm në Korçë, por potencialisht edhe si një metodologji për vlerësime të mëtejshme specifike për zona të tjera në Shqipëri dhe në rajonin më të gjerë të Ballkanit Perëndimor.

Studimi shqyrtoi gjithashtu sigurinë mikrobiologjike. Salmonella nuk u detektua në mostrat e mëvonshme për të cilat kishte të dhëna, megjithëse një rezultat pozitiv ishte regjistruar në vitin 2014. Për këtë arsye, autorët theksojnë rëndësinë e monitorimit të vazhdueshëm dhe më të shpeshtë mikrobiologjik, veçanërisht gjatë ndryshimeve operacionale. Mungesa e Salmonellës në mostrat e mëvonshme duhet të kuptohet në kontekstin e të dhënave të disponueshme të kampionimit dhe nuk duhet, në vetvete, të interpretohet si dëshmi e sigurisë së përhershme mikrobiologjike.

Si një studim rasti i një ITUN-i të vetëm, gjetjet nuk mund të përgjithësohen drejtpërdrejt për të gjithë llumin e prodhuar në Shqipëri. Cilësia e llumit dhe përshtatshmëria e ripërdorimit në bujqësi mund të ndryshojnë në varësi të karakteristikave të ujërave hyrëse, shkarkimeve industriale, proceseve të trajtimit, trajtimit dhe stabilizimit të llumit, normave të aplikimit dhe kushteve specifike të tokës në zonën ku aplikohet. Në këtë kontekst, studimi i Korçës ofron një bazë të vlefshme evidencash dhe një qasje metodologjike për kryerjen e vlerësimeve të mëtejshme në zona të tjera.

Studimi arrin në përfundimin se, nën kushte të kontrolluara, me menaxhim të përshtatshëm të aplikimit dhe monitorim efektiv, llumi i trajtuar i ujërave të ndotura ka potencialin të përfaqësojë një burim të vlefshëm për bujqësinë. Në të njëjtën kohë, Shqipëria duhet të forcojë bazën institucionale, teknike dhe të monitorimit të nevojshme për të përcaktuar kur, ku dhe nën çfarë kushtesh ripërdorimi i llumit mund të realizohet në mënyrë të sigurt, transparente dhe të qëndrueshme.

Lexoni artikullin e plotë në anglisht:

“Sewage Sludge Reuse in Agriculture: Trace Metal Dynamics, Bioavailability, and Policy Implications in Albania,” Environment and Ecology Research, 14(4), 529–542, 2026.